چگونه فن بیان یاد بگیریم؟ پاسخ به ۵ سوال مهم و رایج فن بیان

خیلی از افراد تصور می‌کنند داشتن فن بیان قوی یعنی فقط خوب صحبت کردن؛ در حالی که واقعیت چیز دیگری است. بارها دیده‌ام افرادی که دانش و توانایی بالایی دارند، اما چون نمی‌توانند واضح، منسجم و اثرگذار صحبت کنند، در جلسات کاری، ارتباطات روزمره یا حتی صحبت‌های ساده اعتمادبه‌نفس کافی ندارند و حرفشان آن‌طور که باید شنیده نمی‌شود.

احتمالاً شما هم این موقعیت‌ها را تجربه کرده‌اید؛ لحظه‌ای که می‌خواهید ایده‌ای را توضیح دهید اما کلمات در ذهن‌تان پراکنده می‌شوند، یا زمانی که احساس می‌کنید نمی‌توانید منظور خودتان را شفاف بیان کنید. شاید هم دوست دارید هنگام صحبت کردن، دیگران با دقت بیشتری به شما گوش بدهند و از شنیدن حرف‌های شما لذت ببرند.

خبر خوب این است که تمام این مهارت‌ها قابل یادگیری هستند. در مسیر آموزش فن بیان لازم نیست استعداد ذاتی خاصی داشته باشید؛ فقط باید تمرین‌های درست را بشناسید و آن‌ها را به شکل اصولی انجام دهید.

در این مقاله می‌خواهم به چند سوال پرتکرار درباره فن بیان پاسخ بدهم و تمرین‌هایی را به شما آموزش بدهم که هم ساده هستند و هم کاملاً کاربردی. تمرین‌هایی که اگر آن‌ها را جدی انجام دهید، به مرور متوجه می‌شوید صحبت کردن برای شما راحت‌تر، منظم‌تر و حرفه‌ای‌تر می‌شود.

1. برای یادگیری فن بیان چه کتابی بخوانیم؟

یکی از سوالاتی که خیلی از هنرجوها در مسیر آموزش فن بیان از من می‌پرسند این است که از چه کتابی شروع کنند. تجربه من نشان داده اگر چند کتاب درست و کاربردی را انتخاب کنید، مسیر یادگیری شما خیلی سریع‌تر جلو می‌رود. در ادامه سه کتابی را معرفی می‌کنم که به نظر من نقطه شروع خوبی هستند.

کتاب صحبت در جمع – لوری روزاکیس

این کتاب یکی از ساده‌ترین و کاربردی‌ترین کتاب‌ها برای افرادی است که می‌خواهند مهارت صحبت کردن در جمع را یاد بگیرند. نویسنده در این کتاب خیلی واضح توضیح می‌دهد که چطور صحبت خود را شروع کنید، چطور توجه مخاطب را نگه دارید و چطور پیام خود را واضح منتقل کنید.

اگر در ابتدای مسیر آموزش فن بیان هستید، این کتاب کمک می‌کند با اصول پایه سخنرانی و صحبت در جمع آشنا شوید.

کتاب کلماتی که ذهن را تغییر می‌دهند – شلی رز شاروی

یکی از بخش‌های مهم فن بیان این است که بدانید از چه کلماتی استفاده کنید تا حرف شما اثرگذارتر شود. این کتاب دقیقاً درباره همین موضوع صحبت می‌کند.

در این کتاب یاد می‌گیرید که افراد مختلف با چه نوع کلماتی بهتر ارتباط می‌گیرند و چطور می‌توانید پیام خود را طوری بیان کنید که روی ذهن مخاطب تأثیر بیشتری بگذارد. برای کسانی که می‌خواهند در مذاکره، آموزش یا ارتباطات کاری بهتر صحبت کنند، این کتاب بسیار مفید است.

کتاب تأثیر – رابرت سیالدینی

یکی از مهارت‌های مهم در آموزش فن بیان این است که بدانید چطور صحبت کنید تا حرف شما متقاعدکننده باشد. کتاب تأثیر یکی از معروف‌ترین کتاب‌ها در زمینه متقاعدسازی است.

در این کتاب با اصولی آشنا می‌شوید که باعث می‌شود صحبت شما قانع‌کننده‌تر و اثرگذارتر شود. وقتی این اصول را یاد بگیرید، می‌توانید در سخنرانی، فروش، آموزش یا حتی مکالمات روزمره بهتر عمل کنید.

پیشنهاد من این است که این کتاب‌ها را فقط مطالعه نکنید؛ سعی کنید نکات آن‌ها را در صحبت‌های روزمره خودتان هم تمرین کنید. این کار کمک می‌کند مسیر آموزش فن بیان برای شما خیلی عملی‌تر و ملموس‌تر شود.

2. چگونه دایره لغات خود را برای فن بیان تقویت کنیم؟

یکی از مهم‌ترین مهارت‌هایی که در مسیر آموزش فن بیان باید تقویت کنید، گسترش دایره لغات است. هرچه کلمات بیشتری بلد باشید، راحت‌تر می‌توانید منظور خود را بیان کنید و صحبت شما هم جذاب‌تر می‌شود.

یکی از تمرین‌هایی که من همیشه به هنرجوها پیشنهاد می‌کنم، تمرین «مترادف و متضاد نویسی» است.

روش انجام تمرین بسیار ساده است.

ابتدا یک صفحه از یک کتاب، مقاله یا هر متن دلخواهی را انتخاب کنید. حالا متن را یک بار کامل بخوانید تا مفهوم آن را متوجه شوید.

در مرحله اول باید همان متن را دوباره بنویسید، اما با یک قانون مهم:

شما حق ندارید هیچ‌کدام از کلمات متن اصلی را استفاده کنید. باید همه کلمات را با کلمات مترادف جایگزین کنید، اما معنی کلی متن باید همان معنی قبلی باقی بماند.

این کار باعث می‌شود ذهن شما مجبور شود برای هر کلمه، معادل‌های جدید پیدا کند و همین موضوع دایره لغات شما را تقویت می‌کند.

در مرحله دوم دوباره همان متن اولیه را بازنویسی می‌کنید، اما این بار باید از کلمات متضاد استفاده کنید. در این مرحله دیگر حفظ معنی لازم نیست و حتی بهتر است معنی جمله‌ها برعکس شود.

برای اینکه این تمرین را بهتر متوجه شوید، یک مثال کوتاه می‌زنم.

متن اصلی:

امروز روز بسیار خوبی بود و من از دیدن دوستانم خوشحال شدم.

بازنویسی با مترادف‌ها:

امروز روز فوق‌العاده‌ای بود و از ملاقات دوستانم احساس شادی کردم.

بازنویسی با متضادها:

امروز روز بدی بود و از ندیدن دوستانم ناراحت شدم.

اگر این تمرین را به شکل منظم انجام دهید، بعد از مدتی متوجه می‌شوید هنگام صحبت کردن کلمات بیشتری در ذهن شما حاضر می‌شوند و این موضوع تأثیر زیادی در فن بیان شما خواهد داشت.

3. چگونه شمرده و واضح صحبت کنیم؟

یکی از مشکلات رایجی که بسیاری از افراد در مسیر آموزش فن بیان دارند این است که خیلی سریع و نامفهوم صحبت می‌کنند. وقتی کلمات واضح ادا نشوند، مخاطب هم نمی‌تواند پیام شما را درست دریافت کند.

برای حل این مشکل من یک تمرین ساده اما بسیار مؤثر به هنرجوها پیشنهاد می‌کنم. این تمرین به نام «تمرین مشدد و مدخوانی» شناخته می‌شود.

برای انجام این تمرین یک صفحه متن دلخواه انتخاب کنید. سپس متن را در سه مرحله بخوانید.

مرحله اول

متن را کاملاً عادی بخوانید؛ دقیقاً همان‌طور که معمولاً صحبت می‌کنید.

مرحله دوم

حالا تصور کنید روی تمام حروف کلمات تشدید گذاشته شده است. یعنی باید هر حرف را با تأکید بیشتر و انگار دو بار تلفظ کنید. این کار باعث می‌شود زبان و دهان شما فعال‌تر شود و کلمات واضح‌تر ادا شوند.

مرحله سوم

در این مرحله تصور کنید روی همه حروف مد گذاشته شده است. یعنی هر حرف را حدود دو ثانیه بکشید و خیلی آهسته بخوانید.

مثلاً اگر کلمه «سلام» را بخوانید، در این حالت تقریباً به شکل کشیده و آهسته ادا می‌شود.

انجام این تمرین باعث می‌شود عضلات گفتاری شما فعال‌تر شوند و کنترل بیشتری روی سرعت و وضوح صحبت خود پیدا کنید. اگر این تمرین را روزانه انجام دهید، بعد از مدتی متوجه می‌شوید کلمات را شمرده‌تر و واضح‌تر بیان می‌کنید و کیفیت فن بیان شما بهتر می‌شود.

4. بهترین تمرین روزانه برای تقویت فن بیان چیست؟

اگر بخواهم فقط یک تمرین روزانه برای آموزش فن بیان معرفی کنم، بدون شک تمرین «ضبط و تحلیل سه‌گانه» را پیشنهاد می‌دهم. این تمرین هم مهارت صحبت کردن شما را تقویت می‌کند و هم باعث می‌شود ایرادهای خودتان را خیلی دقیق‌تر ببینید.

روش انجام تمرین ساده است.

هر روز یک موضوع دلخواه انتخاب کنید. موضوع می‌تواند درباره اتفاقات روزانه، معرفی یک کتاب، تعریف یک خاطره یا حتی بیان نظر شما درباره یک موضوع ساده باشد.

حالا دوربین سلفی گوشی را روشن کنید و حدود ۵ دقیقه صحبت کنید. مهم نیست عالی صحبت کنید؛ مهم این است که هر روز این تمرین را انجام دهید.

بعد از ضبط ویدیو باید آن را سه بار بازبینی کنید، اما هر بار فقط روی یک بخش تمرکز داشته باشید.

بار اول

صدا را کامل باز کنید و فقط روی صدا و لحن خودتان تمرکز کنید.

به این موارد دقت کنید:

• آیا واضح صحبت می‌کنید؟
• آیا خیلی سریع حرف می‌زنید؟
• آیا صدای شما یکنواخت است؟
• آیا انرژی و احساس در صدای شما وجود دارد؟

بار دوم

این بار صدا را کامل ببندید و فقط زبان بدن خودتان را بررسی کنید.

به این موارد دقت کنید:

• حالت صورت شما چطور است؟
• تماس چشمی دارید یا نه؟
• حرکات دست شما طبیعی است؟
• بدن شما خشک و بی‌حرکت است یا بیش از حد تکان می‌خورید؟

بار سوم

در آخر فقط روی محتوای صحبت تمرکز کنید.

از خودتان بپرسید:

• آیا شروع صحبت جذاب بود؟
• آیا حرف‌ها منظم و قابل فهم بودند؟
• آیا وسط صحبت از موضوع اصلی دور شدید؟
• آیا پایان صحبت مناسب بود؟

بعد از هر سه مرحله، تمام ایرادهایی را که پیدا کردید یادداشت کنید. سپس با خودتان قرار بگذارید روز بعد فقط روی بهتر کردن حداقل یکی از آن‌ها تمرکز کنید.

مثلاً:

• امروز روی واضح‌تر صحبت کردن کار کنم.
• فردا روی تماس چشمی بهتر تمرکز کنم.
• پس‌فردا شروع صحبت را قوی‌تر کنم.

اگر این چرخه را روزانه ادامه دهید، بعد از مدتی تغییر بزرگی در فن بیان و مهارت صحبت کردن خودتان احساس خواهید کرد.

5. چگونه منسجم صحبت کنیم و پراکنده‌گویی نکنیم؟

یکی از مشکلات رایج در مسیر آموزش فن بیان این است که افراد هنگام صحبت کردن از این شاخه به آن شاخه می‌پرند و نمی‌توانند حرف خود را منظم بیان کنند. برای حل این مشکل من معمولاً یک ساختار بسیار کاربردی به نام «ساختار مونرو» را پیشنهاد می‌کنم.

این ساختار کمک می‌کند صحبت شما در جلسات، سخنرانی‌ها، معرفی ایده یا حتی معرفی محصول کاملاً منظم و قابل فهم باشد.

ساختار مونرو پنج مرحله دارد.

مرحله اول: جلب توجه

در ابتدای صحبت باید توجه مخاطب را جذب کنید. این کار می‌تواند با یک سوال، آمار جالب، داستان کوتاه یا بیان یک مشکل انجام شود.

مرحله دوم: بیان مشکل

در این مرحله باید مشکل یا نیاز مخاطب را مشخص کنید تا مخاطب احساس کند موضوع صحبت برای او مهم است.

مرحله سوم: ارائه راه‌حل

حالا باید راه‌حل یا پیشنهاد خودتان را مطرح کنید و توضیح دهید چطور این راه‌حل می‌تواند مشکل را حل کند.

مرحله چهارم: تصویرسازی نتیجه

در این بخش کمک می‌کنید مخاطب نتیجه مثبت استفاده از راه‌حل را تصور کند.

مرحله پنجم: دعوت به اقدام

در پایان باید مشخص کنید مخاطب دقیقاً چه کاری انجام دهد.

برای اینکه این ساختار را بهتر متوجه شوید، یک مثال کوتاه می‌زنم.

فرض کنید می‌خواهید یک دوره فن بیان را معرفی کنید.

جلب توجه:

«خیلی از افراد ایده‌های خوبی دارند اما چون نمی‌توانند خوب صحبت کنند، دیده نمی‌شوند.»

بیان مشکل:

«وقتی نتوانید واضح و با اعتمادبه‌نفس صحبت کنید، در جلسات کاری و ارتباطات روزمره فرصت‌های زیادی را از دست می‌دهید.»

ارائه راه‌حل:

«در این دوره، تمرین‌های عملی برای تقویت صدا، بیان و مهارت صحبت در جمع آموزش داده می‌شود.»

تصویرسازی نتیجه:

«بعد از مدتی می‌توانید با آرامش و تسلط بیشتر صحبت کنید و روی مخاطب اثر بهتری بگذارید.»

دعوت به اقدام:

«اگر می‌خواهید فن بیان قوی‌تری داشته باشید، همین امروز یادگیری را شروع کنید.»

اگر هنگام صحبت کردن از این ساختار استفاده کنید، حرف‌های شما منظم‌تر می‌شود و مخاطب هم راحت‌تر با صحبت شما ارتباط برقرار می‌کند.

بیشتر بخوانید: تمرین صدا و حنجره | ۵ تکنیک عملی برای تقویت لحن و فن بیان

آموزش فن بیان یک‌شبه نیست…

مسیر یادگیری فن بیان شبیه یک مهارت یک‌شبه نیست که با چند ویدیو یا چند تمرین کوتاه کامل شود. واقعیت این است که قدرت کلام، نتیجه تمرین مداوم و آگاهانه است. اما نکته مهم اینجاست که هر کسی می‌تواند این مهارت را یاد بگیرد؛ به شرطی که تمرین کند و در مسیر بماند.

خیلی از افرادی که امروز سخنران‌های حرفه‌ای و تأثیرگذاری هستند، روزی از صحبت کردن در جمع می‌ترسیدند یا نمی‌توانستند منظورشان را واضح بیان کنند. تفاوت آن‌ها فقط در استمرار و تمرین بوده است.

همان‌طور که «دیل کارنگی» می‌گوید:

«تنها راه غلبه بر ترس از سخنرانی، سخنرانی کردن است.»

اگر می‌خواهید در مسیر آموزش فن بیان پیشرفت کنید، لازم نیست همه چیز را از همین امروز کامل انجام دهید. کافی است هر روز کمی تمرین کنید؛ یک صفحه بلندخوانی، چند دقیقه صحبت مقابل دوربین یا حتی تلاش برای منسجم‌تر حرف زدن در مکالمات روزمره، می‌تواند به مرور تغییر بزرگی در مهارت کلامی شما ایجاد کند.

مهم‌تر از عالی بودن، ادامه دادن است. اگر تمرین‌هایی که در این مقاله یاد گرفتید را به شکل مداوم انجام دهید، به مرور متوجه می‌شوید اعتمادبه‌نفس بیشتری دارید، واضح‌تر صحبت می‌کنید و دیگران هم با دقت و توجه بیشتری به حرف‌های شما گوش می‌دهند.

به امید سخنور شدن شما
سینا آذرنیا